Հեքիաթը որպես գրական ժանր

Հեքիաթը բանահյուսության ժանրերից է, որտեղ հերոսները և դեպքերը պատկերված են չափազանցված կամ այլաբանորեն, հաճախ էլ՝ հրաշապատում ձևերով։ Հեքիաթը կարճ պատմություն է՝ ավելի հաճախ բանահյուսական կերպարներով, ինչպիսիք են թզուկները, էլֆերը, փերիները, հսկաները, գնոմները, գոբլինները, ջրահարսերը, տրոլները, միաեղջյուրները կամ վհուկները, հեքիաթներում հաճախ հանդիպում է կախարդանք կամ մոգություն։ Հեքիաթների մեջ ծողովուրդն արտահայտում է իր նվիրական երազանքներն ու ձգտումները: Այն ինչ կյանքում անհնար է եղել իրականացնել, մարդիկ ցանկացել են իրականացած տեսնել հեքիաթներում: Հեքիաթները հիմնականում արձակ են ստեղծվել: Պատահում են նաև չափածո հեքիաթներ: Հեքիաթների մեծ մասին բնորոշ է նույն սկիզբը, ինչպես՝ «Լինում է, չի լինում», «Կար չկար», «Ժուկով ժամանակով», «Ժամանակով», «Չգիտեմ ո՛ր երկրում, ո՛ր թագավորության մեջ»: Վերջաբանի համար էլ հատուկ արտահայտություններ կան, ինչպես՝ «Երկնքից երեք խնձոր ընկավ», «Նրանք հասան իրենց մուրազին, դուք էլ հասնեք ձեր մուրազին»: Վերջաբանի համար էլ հատուկ արտահայտություններ կան, ինչպես՝ «Երկնքից երեք խնձոր ընկավ», «Նրանք հասան իրենց մուրազին, դուք էլ հասնեք ձեր մուրազին»: Հեքիաթների հեղինակը ժողովուրդն է: Նա է ստեղծել դրանք, ինչպես առասպելնելները, էպոսը, առածները: Դա եղել է շատ հին ժամանակներում:

Անբան Հուռին

Օր առաջին․

Այսօր մենք սկսել ենք <<Թումանյանական օրեր>> նախագիծը։ Նախագծի համար պետք է ընտրենք Հ․ Թումանյանի հեքիաթներից մեկը և դրա շուրջ կատարենք նախագծային աշխատանք։ Մենք դասարանով բաժանվեցինք չորս հոգանոց խմբերի և յուրաքանչյուր խումբ պետք է ընտրեր մեկ հեքիաթ։ Իմ խմբի անդամներն էին՝ ես՝ Էլինան, Արևը, Ալիսը և Ալեքսը։ Մենք ընտրեցինք <<Անբան Հուռին>>։ Հեքիաթը պետք է ընթերցեինք դերերով։ Ես կարդում էի հեղինակի խոսքերը:

Իմ ՝ Թումանյանական բառարանը․

կնիկ-կին
մաստակ-ծամոն
կտերը-տանիք
մտիկ անել-նայել
պսակվում-ամուսնանում
առուտուր-առեվտուր
քոռանամ-կուրանամ
խալիչա-գորգ
ասիլ-ասում
կուչ եկավ-կծկվեց
պստիկանում-փոքրանում

Խաղ-առաջադրանք․

Կազմել Հ․ Թումանյանի հեքիաթների ցանկը՝ ըստ այբբենական կարգի։

Ա

• Անբան Հուռին
• Անխելք մարդը
• Անհաղթ աքլորը

Բ

• Բարեկենդանը

Ե

• Եդեմական ծաղիկը

Խ

• Խելոքն ու հիմարը
• Խոսող ձուկը

Ծ

• Ծիտը (հեքիաթ)

Կ

• Կացին ախպեր
• Կիկոսի մահը
• Կռնատ աղջիկը

Ձ

• Ձախորդ Փանոսի հեքիաթը

Ճ

• Ճամփորդները

Ո

• Ոսկու կարասը
• Ուլիկը

Չ

• Չախչախ թագավորը

Պ

• Պոչատ աղվես

Ս

• Սուտասանը
• Սուտլիկ որսկանը

Տ

• Տերն ու ծառան

Ք

• Քաջ Նազարը
• Քեֆ անողին քեֆ չի պակսիլ

Օր երրորդ

Ես ընթերցում եմ

https://youtu.be/GKG1e1PWjqw

Տեառնընդառաջը (Տրնդեզ, Տանդառեջ, Տնդալեշ, Տառինջ-տառինջ և այլն) Հայ առաքելական եկեղեցու անշարժ տոներից է և նշվում է փետրվարի 13-14-ին՝ Քրիստոսի Սուրբ Ծննդյան և Աստվածահայտնության տոնից 40 օր հետո:

 Ըստ եկեղեցական ավանդության, երբ Հիսուսին բերում են տաճար, դրա արևելյան կողմի դռները, որոնք նախկինում չէին բացվել, ուժեղ դղրդյունով բացվում են, և մարդիկ իրենց ճրագներով դուրս են գալիս տներից` տեսնելու` ինչու է այսպիսի աղմուկ բարձրացել:

Նրանք ակամայից իրենց ճրագներով լուսավորում են Հիսուսի ճանապարհը դեպի տաճար: Այստեղից էլ առաջացել է «Տեառնընդառաջը», որը նշանակում է Տիրոջն ընդառաջ: Տոնի խորհուրդն էլ Տիրոջն ընդառաջ գնալն է: Տեառնընդառաջի ծիսական արարողակարգն սկսվում է փետրվարի 13-ի երեկոյան. եկեղեցական օրացույցի համաձայն՝ երեկոյան ժամերգությունից հետո փոխվում է օրը, և փետրվարի 14-ն սկսվում է փետրվարի 13-ի երեկոյից:Եկեղեցական կարգի համաձայն` տոնի նախօրեին` երեկոյան ժամերգությունից հետո, կատարվում է նախատոնակ, որն ազդարարում է տոնի սկիզբը: Կանոնի համաձայն՝ նախատոնակի արարողության ավարտին կատարվում է Անդաստանի կարգ` աշխարհի չորս ծագերի, արտերի և այգիների օրհնություն:Անդաստանին հաջորդում է մոմերի օրհնության արարողությունը:  Օրհնված մոմի կրակով էլ վառում է Տեառնընդառաջի խարույկը`  որպես Քրիստոսի լույսի խորհրդանիշ:

Հնում ծնողներն առաջնեկ տղա երեխային քառասուն օրականում տանում էին տաճար։ Հովսեփն ու Մարիամը մանուկ Հիսուսին նույնպես տանում են տաճար։ Սիմեոն անունով մի ազնիվ ու արդար մարդ, Հիսուսին տեսնելով, հասկանում է, որ նա փրկություն ու լույս կլինի մարդկանց համար և ընդառաջ է գալիս նրանց։ Այստեղից էլ առաջացել էՏյառնընդառաջը, և նվիրված է քառասնօրյա Հիսուսին տաճար բերելուն։ Այն շատ է սիրվելի դարձել բոլորի կողմից, քանի որ այդ տոնը նվիրված է Հիսուսին։

Ասում են, որ հեթանոս հայերը նույնպես ունեցել են այպիսի տոն, որը ասոցացրել են կրակի ու արևի աստծու հետ, գարնան գալստի հետ:

Պատասխանիր հարցերին՝

• Գրի՛ր Տեառնընդառաջ բառի բացատրությունը:
  Ըստ եկեղեցական ավանդության, երբ Հիսուսին բերում են տաճար, դրա արևելյան կողմի դռները, որոնք նախկինում չէին բացվել, ուժեղ դղրդյունով բացվում են, և մարդիկ իրենց ճրագներով դուրս են գալիս տներից` տեսնելու` ինչու է այսպիսի աղմուկ բարձրացել:

Նրանք ակամայից իրենց ճրագներով լուսավորում են Հիսուսի ճանապարհը դեպի տաճար: Այստեղից էլ առաջացել է «Տեառնընդառաջը», որը նշանակում է Տիրոջն ընդառաջ:

• Մասնակցե՞լ եք այս տոնին, մի փոքր նկարագրեք ձեր տեսածը:
  «Տեառնընդառաջ» տոնին մասնակցել եմ դպրոցում։ Դպրոցի բակում կրակ ենք վառել և շրջան ենք կազմել խարույկի շուրջը ու երգել ենք «Տրնդեզ դարմանը քեզ» երգը։ Ընկեր Սեդան աղանձ է շաղ տվել մեր վրա։ Մենք զույքերով թռանք կրակի վրայից, հյուրասիրություն եղավ և մենք համտեսեցինք տրնդեզյան համեղ քաղցրավենիքներ։
• Տեառնընդառաջի ժամանակ ի՞նչ սովորույթներ են  ընդունված:
  «Տրնդեզի տոնակատարությունն ուղեկցվել է որոշակի ուտեստների մատուցմամբ։Բոլոր կերակրատեսակները կապված են հացազգիների և հացազգիներով պատրասվող կերակրատեսակների հետ։ Ուտեստներից են խաշիլի տարբեր տեսակները։ Ընդունված է եղել պատրաստել նաև փոխինդե գնդիկներ, որը կոչվում է կլոնդրակ։ Մատուցվել են նաև հալվայի տարբեր տեսակներ՝ մեղրով, շաքարով կամ դոշաբով, աղանձներ, «փուռնիկների»՝ հացի տարատեսակների տեսականի, որի մեջ լցոնված են եղել չրեր՝ հավելված խոտաբույսերով, ընդեղենով և այլն։

Отправился однажды мастеровой в далекие края на заработки. Попал он в село. Смотрит — а люди в этом селе дрова руками разламывают.
— Слушайте, — сказал он, — что же вы руками дрова ломаете, неужто у вас топора нет?
— Топор — это что такое? — спросили крестьяне.
Достал мастеровой свой топор из-за пояса, топором этим дров наколол, в сторонку сложил. Увидели такое крестьяне — побежали по селу, стали кричать друг другу:

— Эй, подите-поглядите, что там братец-топор выделывает!
Сбежались крестьяне со всего села, окружили мастерового, упросили-уговорили, добра всякого надавали и топор забрали.
Взяли себе топор, чтобы по очереди колоть дрова.
В первый день топор староста взял. Только он топором размахнулся — ногу себе поранил. Увидел такое — побежал по селу:
— Идите! Глядите! Братец-топор с ума сошел — дерется!
Крестьяне сбежались, схватили по палке, давай по топору дубасить. Лупили они топор, лупцевали — видят, ничего топору не делается. Сложили дубинки — подпалили топор.
Пламя поднялось, на все четыре стороны раздалось. Когда огонь улегся, крестьяне пришли, разгребли золу — смотрят, топорище сгорело, а топор раскраснелся, весь пунцовый стал.
Заорали тогда все:
— Эй, смотрите, братец-топор рассердился, глядите, красный какой, — еще беду накличет, — что ж делать?!
Подумали-поразмыслили — решили топор в тюрьму засадить. И закинули топор в сенник. Сенник был полон сена. Сено тут же загорелось — пламя в небо поднялось.
Крестьяне всполошились, бросились за хозяином топора:
— Иди, — кричат, — скорей иди, образумь свой топор!

Вопросы:

1. Куда отправился мастеровой?
   в далекие края на заработки
2. Что он увидел в селе?
   Он увидел что люди дрова руками разламывают.
3. Что сделал мастеровой?
   Достал мастеровой свой топор из-за пояса, топором этим дров наколол, в сторонку сложил.
4. Как повели себя крестьяне?
   — Эй, подите-поглядите, что там братец-топор выделывает!
5. Почему они подумали, что топор сошел с ума?
   Потому что топор покраснел.
6. Что они сделали с топором?
   Лупили они топор, лупцевали
7. Правильно ли поступили крестьяне?
   Нет, потому что они никогда не видели топор и не знали как правильно использовать топор.

Выпишите из текста слова, которые отвечают на вопросы кто? что?
кто-мастеровой, староста, крестьяне, люди, братец

что-село, топор, сено сенник

Составьте с этими словам словосочетания. Например: топор (какой?) железный.
Что?
сено-желтоватое сено
сенник-крепкий сенник
село-маленькое село
топор-железный топор

Кто?
мастеровой-грамотный мастеровой
староста-добрая староста
крестьяне-бедные крестьяне
люди-хорошие люди
братец-сильный братец